طرح جامع تهران و حفاظت از فضاهای عمومی وحقوق شهروندی

 

 

طرح جامع و تفصیلی کلان شهر تهران از سال 81 با مدیریت نهاد توسعه شهر تهران و با مشارکت نزدیک به 30مشاور آغاز شد و سرانجام در سال 87 به انجام رسید و شهر تهران که در طی مدتی حدود 3دهه هیچ برنامه مصوب و مورد تأئیدی برای توسعه و ساماندهی در اختیار نداشت، صاحب طرح و برنامه مصوب گردید.
این طرح با استفاده از خلاقیت، نبوغ و استعداد و تجربه گرانبار شادروان مهندس هادی میرمیران برای اولین بار ساختار طبیعی شهر را محور بنیادین توسعه شهر قرار داد و با رود-درههای پنج گانه، نقاط مرتفع سلسله جبال البرز در شمال و دشتهای گسترده در جنوب و تپهها و اراضی عباسآباد ساختار طبیعی شهر تهران را تعریف و تبیین کرد و در ادامه آن ساختار تاریخی و همچنین ساختار کارکردی و عملکردی شهر تهران را نیز بر آن منطبق یافت و بدینگونه سازمان فضایی کلان شهر تهران را به تصویر درآورد و بر تمامی فرضیههای قبلی شکلگیری و رشد و توسعه شهر تهران خط بطلان کشید.
شادروان مهندس هادی میرمیران در نیمه راه تهیه طرح جامع کلان شهر تهران با طرح مبانی نظری و عملی پیدایش اولیه شکل و محتوای شهر تهران و تئوریزه کردن مراحل (فرآیند) رشد و توسعه آن و همچنین با مطرح کردن و برجسته نمودن امکانات و قابلیت های رشد و توسعه آن ،از ادامه هستی بازماند و مسئولیت بار سنگین زندگی حرفه‌ای را بر زمین گذاشت و به ناگزیر طرح جامع تهران صاحب متولیان دیگری گردید و تهیه طرح به همت همکاری و همراهی تخصصی مجموعه‌ای از مشاوران معمار و شهرساز و تخصص‌های مرتبط دیگر، استمرار پیدا کرد و به سرانجام رسید.
منظور از این مقدمه توضیح فرآیند تهیه طرح جامع تهران و مزایا و معایب و یا نقد و بررسی آن نیست.
هدف از طرح مختصر این مقدمه، اهمیت رود-درههای پنج گانه، ارتفاعات شمال، دشت گسترده مرکز و جنوب و تپههای با ارزش عباس آباد و سایر ارتفاعات پیرامونی آن و همچنین نقش مهم و پر اهمیت آن در شکلگیری شهر تهران و توسعه آتی آن به تبع آن طرح جامع تهران است.
در طرح جامع تهران، در سرفصل‌هایی با عنوان «مبانی ایده توسعه» و «راهکارهای کاربری اراضی» فرازهای زیر به شرح زیر شکل گرفت:

- استفاده از دامنههای البرز به عنوان حد شمالی سکونت، فعالیت و محور پیوسته تفرجگاهی
- استفاده از رود- درههای پنج گانه شمالی –جنوبی شهر تهران به منظور تمرکز زدایی از مرکز و تراکم عملکردهای غیر مسکونی در پهنه محورهای پیوسته شمالی –جنوبی
- تعدیل فرآیند قطبی شدن شمال –جنوب تهران با توزیع و استقرار عملکردهای عمومی در حاشیه رود-درهها و ایجاد و تجهیز مراکز شهری با پراکنشهایی در مقیاسهای متفاوت محلی و ناحیهای
- ممنوعیت گسترش سکونت و فعالیت در حریم شمالی و شرقی شهر و تثبیت عملکرد ارتفاعات شمالی و شرقی برای تفریح، گردشگری و حفاظت منابع طبیعی
- محورهای شهری به عنوان عناصری برای سامانیابی پهنههای بزرگ مقیاس با کارکردهای شهری، فراشهری، محورهای شمالی–جنوبی کن، فرحزاد، درکه، ری ، دارآباد و...
- و در ادامه آن در بخش دیگری از طرح با عنوان «راهکارهای کاربری اراضی» نکات زیر برجسته می‌گردد :
- شناخت و ایجاد فضاهای باز و سبز در مناطق مستعد بالادست برای تغذیه آبخوان تهران
- توسعه فضای سبز سرانه هر نفر بر اساس محله با رعایت یکپارچگی و دسترسی به میزان بیش از 20 متر مربع برای هر نفر
- تامین فضای سبز بر اساس محله برای پرهیز از افزایش تقاضای سفر
- ایجاد فضای سبز و یا باز درون محلهای برای دسترسی به مناطق باز و یا فضای سبز
- حفظ فضای سبز موجود خیابانها از طریق بکارگیری ضوابط لازم برای ایجاد ساختمان و دسترسیها
- همکاری در حفاظت از حوزههای آبریز (سطحی و آبخوان) تهران و...

طرح موضوع طرح جامع تهران و سرفصلهای «مبانی ایده توسعه تهران» و «راهکارهای کاربری اراضی» که به اختصار به شرح بالا مورد اشاره قرار گرفت، به این قصد بود تا دو مورد از عدم تجانس با اصول و معیارهای اساسی «طرح جامع تهران» را در منطقه 2 شهرداری تهران مطرح کنم.

1- رود دره اوین – درکه
اکنون پس از گذشت مدت زمانی از تهیه و تصویب طرح جامع تهران دیگر افراد آشنا به مقوله شهرسازی و حقوق شهروندی با امکانات و محدودیت‌های شهر تهران به خوبی و روشنی آشنا هستند، همه می‌دانند که این رود دره یکی از باارزش‌ترین امکانات و مواهب طبیعی است که برای تلطیف هوا و فضای این شهر تب آلوده و آلوده به انواع آلودگی ها می تواند موهبتی بی‌همتا تلقی شود.
همان گونه که در طرح ها و برنامه‌های طرح جامع و تفصیلی تهران آمده است. این رود دره همراه با چهار رود دره دیگر به فضاهای تفریحی و گردشگری انبوه جمعیت متراکم تهران اختصاص دارد و آن‌ها را به عنوان پرجاذبه‌ترین دره‌هایی که از شمال به جنوب امتداد می‌یابد برای بهره‌گیری مردم تهران مطرح و برجسته کرده است و آن را مورد تأکید قرار داده است.
متأسفانه نه تنها همه این برنامه‌ها، بلکه حتی وظایف صیانت از فضاهای عمومی و حقوق شهروندی مورد فراموشی قرار گرفت و مدیریت یکی از مناطق شهرداری تهران بخشی از این نعمت پرارزش را برای ساخت و ساز مسکونی در اختیار سازندگان ساختمان قرار داده است. این سازندگان بدون در نظر گرفتن حفظ حریم این رود دره و درختان سرسبز پیرامون آن، اقدامات گسترده‌ای را برای ساخت و ساز در برنامه کار قرار داده‌اند، تا بدین گونه به صورت آشکارا به جای حفاظت از فضاهای عمومی و حقوق شهروندی در این منطقه و در این رود- دره مورد تعرض و تجاوز قرار گیرد.
تصاویری که از فضاهای مورد تعرض گرفته شده است ابعاد فاجعه آمیز این تخطی را به خوبی در معرض دید همگان قرار می‌دهد. در این میان اکنون که شهر تهران دارای طرح و برنامه شده است، وظیفه اجرائی کردن این طرح و برنامه و هدایت و نظارت آن مسلماً برعهده مدیریت شهری است. اگر مدیریت شهری در این زمینه چست و چالاک حرکت نکند و سازمان نیابد، هیچ طرح و برنامه‌ای به هیچ جا ره نمی‌برد. بنظر می‌رسد با این اتفاقات، مدیریت شهری حفاظت از فضاهای عمومی و حقوق شهروندی را به حال خود رها کرده ‌است. واقعاً چه کسی و کدامین سازمان مسئول پاسخ گویی به این تعرض و تجاوز است. و چه کسی به این مردم محروم از فضاهای سبز، فضاهای زیبای شهری، منظر و سیمایی که شهر را می‌توان به راحتی با آن، طراوت بخشید، پاسخگو می‌باشند؟

2- بیمارستان پارسیان و آسایش و آرامش مردم ساکن در محدوده میدان فرهنگ و سعادت آباد
تسخیر فضاهای عمومی و دست درازی به فضاهای عمومی و سیما و منظر شهری توسط بیمارستان پارسیان برخلاف عنوان خدماتی آرامش بخش خود، مورد دیگری است که زندگی ساکنین بلوار و میدان فرهنگ، بلوار 24 متری و خیابان سعادت آباد (فیمابین میدان فرهنگ تا آستانه‌های خیابان علامه طباطبایی) را دستخوش ناآرامی شبانه‌روزی نموده است. این بیمارستان عظیم با فعالیت‌های گسترده در همه عرصه‌های پزشکی تخصصی و غیرتخصصی و ارائه خدمات درمانی مفید و مؤثر خود، بدون دردست داشتن مجوز پارکینگ برای شروع فعالیت خود از شهرداری منطقه 2 و یا از نهاد قانونی دیگری، برخلاف تمامی قواعد و قوانین طرح ها و برنامه‌های طرح جامع مصوب تهران اجازه فعالیت گرفته است و اکنون بیش از چهار سال است که فعالیت حرفه‌ای‌اش را شروع کرده است، تمامی میدانها، خیابانها، و کوچه های آرام تا شعاع حدود 2 کیلومتری و در کنار و پیرامون رود – دره اوین – درکه را مورد استفاده فعالیت‌های خود قرار داده و آرامش و آسایش و سیما و منظر شهری این میدان، این بلوار و این همه کوچه، پس کوچه‌های زیبای شهری را که مدتها از تجاوز مصمون بوده است، مورد هجوم و تعرض قرار داده است. و این منطقه سرسبز و کاملاً مسکونی را دستخوش ازدحام خودروهایی که دائماً به دنبال پیدا کردن گوشه‌ای برای پارکینگ خودروهای خود هستند ناآرام و بی‌قرار کرده است.
مسؤلیت این واقعه اسف انگیز که در کنار و در فاصله نزدیک به رود دره اوین - درکه در حال وقوع است، با کدام سازمان و نهادی است و کارشناسان کدام سازمان و نهادی پاسخ‌گوی از دست رفتن فضاهای عمومی و از بین رفتن حقوق مسلم شهر و شهرنشینان این منطقه می‌باشند. واقعاً مدیران شهرسازی شهرداری منطقه در چارچوب کدامین ضوابط و قوانینی اجازه فعالیت مرکز خدماتی بزرگی را بدون داشتن پارکینگ صادر کرده‌اند.
عکس ها این فضای مورد تعرض را به خوبی نشان می دهند.
نگاهی گذرا به میدان فرهنگ و کوچه پیوند، موارد مورد اشاره فوق را به سهولت نشان می‌دهد.
به نظر می‌رسد، پس از تصویب طرح جامع و تفصیلی تهران، ضرورت بازنگری جدی به مدیریت شهری به منظور اجرای قوانین و مقررات آن و همچنین تأمین منابع مالی و ایجاد شرایط لازم به منظور مشارکت فعال شهروندان (بخش خصوصی، نهادهای مردمی، بخش دولتی و ....) برای اجرای طرح های مصوب کاملاً ضرورت دارد. این بازنگری می‌باید در اولویت اول شهرداری تهران قرار گیرد.


سید حسن صدرزاده -  مهندسین مشاور عرصه
روزنامه شرق - مورخ 11/6/89 - صفحه 8